LỜI GIỚI THIỆU

Chuyên mục này đưa đến bạn đọc những câu chuyện, sự tích tiêu biểu về con người, địa danh Thăng Long - Hà Nội trong hơn 1000 năm qua. Những câu chuyện được bắt đầu từ thời tiền Thăng Long, dẫn dắt tới thời định đô và phát triển của Thăng Long, nêu bật những giá trị văn hóa, lịch sử của con người và mảnh đất nghìn năm văn vật.

Những câu chuyện chọn lọc với ngôn ngữ nhẹ nhàng, linh hoạt, tác giả - nhà nghiên cứu lịch sử có uy tín Lê Văn Lan - dẫn dắt người đọc đến với Thăng Long bằng những truyền thuyết, sự tích, sự kiện giúp chúng ta thêm hiểu, thêm yêu mảnh đất và con người Thăng Long - Hà Nội. Một Thăng Long huyền thoại, hư ảo, lung linh với những truyền thuyết, sự tích mở ra trong tâm trí bạn đọc một không gian tưởng tượng đầy cảm xúc. Một Thăng Long văn hiến, hào hùng qua những câu chuyện, con người có thực trong lịch sử như một bức tranh đa màu sắc đang dần hiện lên sống động trước mắt chúng ta.

Với mong muốn tuyên truyền, giới thiệu về những nét đẹp văn hóa, lịch sử của Thăng Long - Hà Nội, những câu chuyện  này là một tài liệu bổ ích cho nhiều đối tượng bạn đọc, và  có ý nghĩa, giới thiệu về Hà Nội - Thủ đô 1000 năm tuổi.

Trích Lời giới thiệu của cuốn Kể Chuyện Ngàn Xưa Thăng Long Hà Nội

Tác Giả: Giáo sư Lê Văn Lan

Nguồn: Kể Chuyện Ngàn Xưa Thăng Long Hà Nội BTGTUHN

I. KỂ CHUYỆN VỀ THỜI TIỀN THĂNG LONG

Câu chuyện thứ nhất:         THẦN NÚI RỐN RỒNG - THÁNH SÔNG TÔ LỊCH

Ngày xưa, lâu lắm rồi, bấy giờ là thời mà dòng sông Mẹ - tên cổ là sông Cái - còn chưa được gọi là sông Hồng, và đang cần mẫn chuyên chở phù sa về cho cả vùng đồng bằng châu thổ, để làm nên chiếc nôi sinh thành cho cả dân tộc Việt Nam ta.

Bấy giờ, miền đất đai bát ngát màu mỡ này còn chưa bằng phẳng như ngày nay. Vẫn thấp cao những ô trũng và đồi gò, đặc biệt là lầy lội. Nhưng ở chính giữa vùng châu thổ đang được bồi đắp đó, có một cao điểm đã sừng sững mọc lên. Được dân gian mộc mạc gọi tên là núi Nùng, nghĩa là tươi tốt. Còn sử sách thì viết, đó là núi Long Đỗ.

Ông bà ta xa xưa cho rằng: Núi Nùng có một đường huyệt ở chính tâm, thông sâu xuống tận âm ti địa phủ, miệng huyệt mở thấu đến thiên đường thượng đế. Vì thế, đặt tên cho núi là Rốn Rồng. Gọi theo tên chữ thì Rốn Rồng chính là Long Đỗ.

Vào khoảng đầu Công nguyên, một nhóm người Việt cổ, đi dọc dòng sông Mẹ, tìm chỗ định cư giữa đồng bằng lầy lội. Từ xa, đã thấy núi Rốn Rồng nhô cao, lại có một nhánh sông Mẹ uốn quanh chân núi, vừa tiện đường thủy đi lại, vừa có nguồn nước trong mát để ăn uống. Mừng rỡ như bắt được vàng, họ quyết định lập làng, ở nơi mà nghìn năm sau, vua Lý Thái Tổ cũng sẽ tìm đến để định đô Thăng Long, và viết chiếu gọi đấy là "thắng địa."

Ngôi làng cổ - tiền thân của Kinh đô Thăng Long 1000 năm sau - vì dựa vào"thắng địa" Rốn Rồng mà cắm đất  xây dựng, nên có tên gọi là "hương Long Đỗ", tức là làng Rốn Rồng.

Người già làng đầu tiên, đứng đầu "hương Long Đỗ" họ Tô, tên Lịch là một lão trượng nhân đức, hiếu thuận, nên rất được dân làng Rốn Rồng yêu quý. Tiếng tốt của già làng vang xa, đến tận phương Bắc. Các sử thần mặc áo thụng viết bút nho ở đấy bèn ghi vào sách sử Trung Quốc rằng:  Tô Lịch ở hương Long Đỗ là người tử tế, sống "ngũ đại đồng đường" (5 thế hệ ở chung một nhà) mà vẫn êm ả, lại khi gặp cảnh đói kém,  còn đem hết của cải trong nhà ra giúp mọi người trong làng.

"Sống khôn chết thiêng" và "Sinh vi tướng, tử vi thần" - dân ta từ lâu đã có những câu rất hay ấy - cho nên già làng Tô Lịch ở hương Long Đỗ đã trở thành thần bảo hộ của ngôi làng trên núi Rốn Rồng trong tâm thức của nhân dân khi lìa đời mà về cõi vĩnh hằng. Tôn vinh thần làng, người ta cũng lấy tên ông đặt cho con sông chảy qua trước làng.

Tên sông Tô Lịch vì thế mà có từ đây. Dòng sông xưa trong mát ấy, nhiều khi còn được gọi tắt là sông Tô. Như ở câu ca dao Hà Nội cổ 

Sông Tô nước chảy trong ngần

Có con buồm trắng chạy gần chạy xa

và hợp với "núi Nùng", thành biểu tượng sông - núi của miền địa linh nhân kiệt Thăng Long - Hà Nội, cũng giống như "Sông Hương - núi Ngự" của Huế, hoặc "Sông Lam - núi Hồng" của Nghệ An, Hà Tĩnh.

Còn chức danh của thần núi Nùng sông Tô được kể lại rằng, vào năm 823 sau Công Nguyên, viên quan đô hộ của nhà Đường là Lý Nguyên Gia, khi xây tòa La Thành làm chỗ cai trị nước ở đúng vào chỗ núi Rốn Rồng, biết đấy là nơi ở của già làng Tô Lịch ngày xưa, nên đã khôn khéo chiều chuộng, làm lễ, tôn phong cho người trước đấy đứng đầu hương Long Đỗ là " thần Thành hoàng làng". Đến năm 866, tiết độ sứ Cao Biền sang cai trị nước Việt, xây thành Đại La làm chỗ đặt bộ máy đô hộ, tiếp tục nâng cấp thần lên làm "Đô phủ Thành hoàng thần quân", tức là vị thần đứng đầu các Thành hoàng của phủ đô hộ. Nhưng cao quý nhất, thì phải chờ đến dịp định đô Thăng Long, từ năm 1010. Chính người định đô " Lý Thái Tổ đã " đề bạt" thần lên hàng "Đại vương" với danh hiệu đầy đủ là "Quốc Đô Thăng Long Thành Hoàng Đại Vương", tức là vị Đại vương làm thần bảo hộ cho cả tòa kinh đô của đất nước là Thăng Long.

Vậy là, trải qua suốt nghìn năm - từ đầu đến cuối Thiên niên kỉ thứ nhất sau Công nguyên - với rất nhiều công phu để nhuần nhị mà hòa trộn những hiện thực lịch sử với huyền ảo tâm linh, thời tiền Thăng Long mới và đã tạo được cho Thăng Long -  Đông Đô - Hà Nội nghìn năm một câu chuyện về thần núi Rốn Rồng, và Thánh sông Tô Lịch hay đến thế. Do đấy, được lưu truyền qua không gian cùng thời gian để mọi người nhận hiểu rằng: miền đất và người kinh kì Thủ Đô này, vừa cổ kính lâu đời, lại vừa rất giàu các giá trị và truyền thống quý báu, thật là đặc biệt./.